Tentoonstelling

Soft Target. War as a Daily, First-Hand Reality

groepstentoonstelling, samengesteld door Brigitte van der Sande

BAK, Utrecht (NL)

Voor miljoenen mensen op de wereld is oorlog een dagelijkse, nabije realiteit. Voor ons in het Westen is de directe ervaring van oorlog pas sinds kort weer reëel, nu een diffuse en internationaal opererende groep terroristen zich niet aan de oude ‘afspraak’ houdt dat oorlogen enkel tussen staten onderling gevoerd worden. Oorlog wordt hiermee onvoorspelbaar, angstwekkend tastbaar en nabij.

Susan Sontag spreekt in Regarding the Pain of Others (2003) over de onvoorstelbaarheid van oorlog voor wie het zelf niet ervaart. “We truly can’t imagine what it was like. We can’t imagine how dreadful, how terrifying war is - and how normal it becomes. Can’t understand, can’t imagine.” De media sturen dagelijks de meest gruwelijke beelden van het mondiale slagveld live de huiskamer in. Beelden die ons begrip en verstand te boven gaan. Het letterlijke beeld voldoet niet om de werkelijkheid te vatten, zij vraagt om bemiddeling.

Het onvermogen om oorlogservaringen te verwoorden of te verbeelden wordt door schrijvers en kunstenaars uit alle tijden aangehaald. Echter, vaak trachten ze juist datgene te doen wat ze net voor onmogelijk hadden gehouden. Zij die de trauma’s van oorlog ervaren worden zelf vaak verscheurd tussen de behoefte om te herinneren en de noodzakelijkheid om te vergeten. Het geheugen speelt bij dit dilemma een centrale rol. Linda Ginzburg beschrijft in haar novelle Omsingeld, notities van een belegerde (1983) over haar ervaringen tijdens het beleg van Leningrad door de Duitsers, het dilemma tussen de behoefte te verbeelden en het verlangen te vergeten: “We nemen de vergeet-wet in acht, een van de hoekstenen van het sociale leven, samen met de geheugen-wet — de wet van geschiedenis en kunst, schuld en berouw.” Het geheugen wordt weleens het krachtigste en onoverwinnelijkste wapen genoemd dat er is. Onze herinneringen maken ons inderdaad tot mens. Maar ze worden continu geïnterpreteerd en herschreven.

De schilder Goya, die de eerste echte realistische schilder van oorlogsscènes wordt genoemd, maakte zijn beroemde serie Los desastres de la guerra over de Spaanse burgeroorlog van 1808-1813 niet naar aanleiding van eigen ervaringen, noch in een realistische stijl, ook al lijkt zijn commentaar in onderschriften op het tegendeel te wijzen: “Ik heb het gezien”, “Dit is de waarheid”, “Hier kan men niet naar kijken”. Goya beeldt de oorlog niet letterlijk af, maar laat de essentie van oorlog zien.

De werken in Soft Target… gaan voorbij aan de letterlijke registratie van oorlogsleed, maar ook aan de representatie van oorlog in de media, die veel hedendaagse kunstenaars tot onderwerp hebben. De deelnemende kunstenaars kijken verder dan de ‘waarheid’ van het letterlijke beeld. Ze accepteren geen simplificerende interpretaties van werkelijkheid en fictie, goed en fout, wij en zij, vriend en vijand. Hun beelden wijken af van de werkelijkheid, werken haar om, manipuleren haar, maken haar leugenachtig en maken haar leugenachtigheid zichtbaar. Toch zijn deze werken geen pamfletten tegen oorlog, geen agitprop voor oorlog. Geen van de kunstenaars denkt dat zijn of haar werk de loop van een oorlog zal beïnvloeden, of de publieke of politieke opinie zal doen omkeren. In plaats daarvan zijn deze werken intense pogingen om het fenomeen oorlog en zijn gevolgen voor het leven van individuele mensen te vatten. Het zijn werken die dwingen tot reflectie, tot het opzij zetten van vooroordelen en tot het nadenken over je eigen positie, over “Wat als...?”

Voor degene die op zoek is naar een ‘shock-and-awe’ schouwspel, is Soft Target… het verkeerde doelwit. Ook voor de bezoeker die de tentoonstelling snel wil consumeren is Soft Target… ongeschikt: alleen al aan film en video is er veertien uur materiaal te zien. De uitgebreide hoeveelheid film- en videomateriaal die de bezoekers ter beschikking wordt gesteld, is een reflectie van onze overtuiging dat voor het verkrijgen van een nieuw begrip van het complexe fenomeen oorlog concentratie, openheid en nieuwe perspectieven nodig zijn. Soft Target… gaat verder dan conventionele representaties en gemakkelijke antwoorden en geeft de bezoekers de mogelijkheid op te gaan in verschillende verhalen en standpunten over oorlog en geweldkwesties die inderdaad meer en meer een onderdeel worden van onze eigen dagelijkse, nabije realiteit.

Brigitte van der Sande

  • Part of Concerning War Een veelzijdig project over de kwestie hoe oorlog wordt weergegeven binnen de hedendaagse kunstpraktijk.